Tekst: Svein Ove Østrem

Akslasetra har ikkje lagt so lenge der den ligg i dag. Opphaveleg hadde brukarane på Aksla setra si inn under Skurene på austsida av Setrevatnet. Det er godt mogeleg at setra har lege andre stadar tidlegare, men det er også mogeleg at stølen ved setrevatnet var den fyrste setra som akslakarane bygde.

Eg er ikkje heilt sikker på kvifor denne setra fekk namnet «Urdastølen» opphaveleg. Men det finst fleire setrar i landet med same namn, og det er også tradisjon å nytte namnet på stadar under ei steinur i Emblemsbygda. Det er soleis ikkje den einast. Med dagens skogvekst er det ikkje lett å finne ei stinur der i våre dagar.  Namnet har nok samanheng med «steinur» eller «steinrøys». Det er interesant å merkje seg at Mattisbua på berga rett aust for Østremsnausta nede i bygda, også har vore omtala som «Mattisbua neonde urda». I følge gardsoga har også Reiten hatt sela sine på Urdastølen. Stemmer dette, så kan det vera medverkande årsak til at stølen ikkje har fått namn etter matrikkelgarden slik som Østremsetra og Gamle Emlemseter.

På den andre sida har det vore litt ulik praksis opp gjennom åra. Nils Ingvald Akslen fortalde for eksempel kring 1984 at Aksla flytte sela sine «ned til Reitesetra» før krigen. Det inneber at brukarane på Reiten hadde flytt sine sel frå Setrevatnet før Aksla-folket, og at namnet Reitesetra kan ha vore i bruk ei tid. Likevel er staden mest kjent som Akslasetra hjå både kartverk og bygdefolk. Heller ikkje historikaren Karl O. Emblem stiller spørsmålsteikn ved dette. Namnevala stiller med andre ord fleire spørsmålsteikn enn svar,

Men det kan skuldast at den stølen som står att er Akslasetra, medan Reitesetra rett vest er vekke i våre dagar. Rett nok er ei nyare hytte blitt sett opp på omtrent samme staden. 

Urdastølen

Det finst ikkje så mykje kunnskap att om setringa på Urdastølen, men ei og anna historie er det likevel mogeleg å spore. Den eine historia er truleg frå 1800-talet ein gong. Det vert fortalt at bjørnen gjekk til åtak på ei kvige ved Urdastølen. Kviga klarte å komme seg ut i Setrevatnet, og la på svøm med bjørnen på ryggen. Det vert fortalt at den saug blod av kviga som symde for livet. Etter kvart som ho kom seg på land igjen så heldt bjørnen seg fortsatt fast. Folk på setrane ikring var ikkje særleg skvetne av seg. Dei kom til med rop, stokkar og staur. Bjørnen var som besett då han kom på land. Han gav seg ikkje sjølv om dei heldt eit lurveleven utan like. Ei gamal dame hivde då ta seg klea, vende raua åt bjørnen og feis. Då gav han opp jakta og rusla av garde. Kvar det vart av han er usikkert, men tidlegare munnlege kjelder fortel at dei jaga bjørnen med hund heilt til Eikremsetra, der bjørnen kom seg unna ved å leggje på svøm. Ei nyare kjelde fortel derimot at bjørnen vart funnen att, etter ei tid i Magerholmdalen. Det vart sett i gong bjørnejag over nakkane mot bygda ned Reiteløypa, og at den vart skoten der. Bjørnen hadde i tillegg drepe fleire kalvar nede på bømarkane i bygda, og ein kunne ikkje føle seg trygge når den kom så nært inn mot husa. Det var med andre ord ikkje like artig å vere setrejente i tidlegare tider med både bjørn og ulv ikring seg. Ei budeie skal jamvel ha opplevd at bjørnen sette i å hamre på seldøra med labbane. Ho var snarrådig nok til å trive tak i grautkjelen idet ho opna døra og såg kven som stod utanfor. Ved å kaste den glovarme grauten på bjørnen, fekk ho jaga den på flukt. Denne historia har ukjend opphav og det er ikkje nemnd på kva seter dette skulle ha hendt. Dei fleste bjørnehistoriene er fortald i fleire versjonar, men med eins hovudstruktur, så det er grunn til å tru på hovudinnhaldet i fleire av dei. Dei fleste har og vorte fortald kring 1920 av dei eldste i Emblemsbygda på denne tida, så det har hendt i enten foreldre eller besteforeldrene deira si tid. Etter større organiserte bjønnajag på Yksnøya fekk ein utrydda både bjørn og ulv utover 1800-talet. Dermed var det ikkje behov for vaksne gjetara lenger, og talet på mellom anna geit vaks betydeleg. I bygda vart kjøt og mjølk langt viktigare, som nær nabo til byen Ålesund. Fleire tok opp slaktararbeid attåt gardsdrifta, og ein fekk smørmeieri i bygda mellom 1895 og 1896. Då eksporterte ein smør til England med emigrantbåtane som kom heilt til våre kystar den gongen.  Men mellom 1900 og 1938 vart mange av dei gamle setrane fråflytta, og delte opp i nye stølar. Det skuldast nok dels at R. P. Mork utkonkurrerte dei gamle bygdemeieria kring 1906. Ein trong raskare veg mot fjordabåten og meieriet i byen. Kanskje var det slik med Urdastølen også. I alle fall når der kom traktorveg mot Østremsetra tidleg på 1930-talet. 

Det var kanskje ikkje fast sommerbusetnad på Urdastølen, slik som det var på Gamle Emblemseter. På slutten gjekk i hvert fall budeiene  til seters om kvelden, og nytta berre selet til overnatting, før dei bar mjølka til bygda at om morgonen etter morgonstellet. Med ein 5-6 kyr kunne mjølkebøra verte på om lag 20 kg. Det var heller ingen setreveg på fjellet slik som i dag. Ein måtte fote seg fram barbeint som best ein kunne i myr og på dårlege stiar, gjerne berføtt. Til tider kunne det verte vanskeleg å kome seg over Storelva, og ein måtte av og til gå heilt fram til Melsvatnet for å finna ein passe vadestad.

Urdastølen var soleis  tungvint å kome til og frå med mjølka frå yngre budeier. Likevel var setra i drift heile tida som Smørmeieriet i bygda i drift. Like eins gjekk budeiene trottug til gards i gryotta for å møte køyrelaga som skulle frakte mjølka frå Aksla til Emblemsvågen, der dampskipa og seinare motorbåt skulle frakte mjølka heilt til Ålesund etter 1906. Desse nyvinningane i mjølkeproduksjonen krevde at mjølka skulle vere i bygda langt tidlegare enn før. Sjølv om ein klarte å levera mjølka i tide i 20 år, så er det i alle fall sannsynleg at det var den kronglete vegen som var årsaka til at ein valde å flytte setra ned til Reitesetra der ho ligg den dag i dag. I alle fall når mange av dei andre setrane utan eigen veg gjorde det samme. Det var  1925 at aksla-folket tok til å flytte stølen. Mauritz Akslen var ein av dei, og han fortel at tømmeret var merka og demontert. Deretter bar ein stokkane ned til Setrevatnet og festa dei saman som ein flåte. Flåten vart fløytt over vatnet. So vart dei våte stokkane tatt frå kvarandre og frakta med hest eller handemakt dei vel 500 meter nedover myrane til den nye setervollen. Ein kan framleis finne merke etter Urdastølen. Plassen er no også omtala med namnet «Huldrestølen», og hytta til Lars Henrik Akslen (1917-1994) er bygd på murane der det gamle høleselet stod. Han er bror til Mauritz, og kom frå den garden.

Det brenn

Den 9. juli 1933 byrja det å brenne på Akslasetra. Ungjentene Hjørdis og Laura Akslen var budeier dette året. Då dei skulle fyre opp i omnen fauk det opp gneistar gjennom pipa som antende det knusktørre torvtaket. Taket tok full fyr og dermed var gode råd dyre for dei to ungjentene. Det var ein særs tørr sommar, så den eine måtte springe heilt opp til setrevatnet for å få fyllt bøttene med vatn. Elva som renn forbi setra var for tørr til at ein kunne fylle bøtta . Vatnet låg omlag 200 meter frå selet og dermed vart kvar tur etter ti liter vatn på heile 400 meter. Furuskogen stod tett inn til setervollen, så det kunne ende med at både stølen og skogen på heile Emblemsfjellet strauk med. Den andre jenta kleiv opp på taket og forsøkte å begrense elden. Etter ein iherdig innsats lykkest det jentene å få slokt brannen. Torvtaket brende opp og veggane vart sterkt svidde, men resten av stølen og skogen vart heldigvis berga.

Den nye Akslastra var berga, men fekk ikkje noko langt liv som levande seter med budeier. Til tross for at traktorvegen stod klar om lag 1934-35. Setra rakk likevel å gjere god nytte for seg under andre verdskrigen, men i 1947-48 var det likevel slutt. Østremsetra like ved fekk same skjebne. I dag er dei gamle sela vorte omgjort til fritidshytter og jamvel dei som fall ned har fått nytt liv, om enn i litt større og mer moderne utsjånad, bygd av ny material. Det finst desverre ingen bilder frå Urdastølen, og det er ikkje så mykje å finne frå den nye setra heller, men eg håpar at dykk tek kontakt om nokon har eit bilete eller to.

Kjelder:

Øverlid, Ragnar: «Borgund og Giske Band 2, Gardsoge gardsnr. 1-51». Borgund og Giske Bygdeboknemnd 1961

Mauritz Akslen (eige skrift om garden Hølå og intervju med Sigurd Langleite kring 1984)

Nils Ingvald Akslen (Intervjua av Sigurd Langleite kring 1984)

Ole Larsen Nedregotten (Intervjua av P. Stensager kring 1925)

Sunnmørsposten 10.7.1933 (kopi av teksten om brannen vart også trykt i Sunnmørsposten 10.7.2008)