Kvenner i Emblemsbygda | Emblemsbygda.net

KVENNHUSA I EMBLEMSBYGDA

Kvennhus var viktig på ein gard i gamle dagar. Her mol ein kornet til mjøl, og frå gamle folketellingar kan ein finne at alle gardane hadde korn. I historisk samanheng er nemleg poteta noko nytt i bygda, frå slutten av 1700-talet, når prestane byrja å dele ut settepotet i kirka.

Vi veit lite om kvennhusdrifta i Emblemsbygda, men er så heldige at Mauritz Akslen skreiv ned litt om gardsdrifta på heimgarden, Høla, i mellomkrigstida. Her er eit lite utdrag:

"20. september var det saueskiljedag, då skulle sauene heim. Det var spanande å sjå om alt kom heim. Sume år kunne alt kome, men oftast var noko borte. Det var ein av dei store dagane i året då sauene kom, mykje større og feitare enn då dei for. - Storsauen - Lillesauen- Flekken - Rompeløysa.

Når alt var i hus, var det å tenke på truskinga. Truskardagen var også ein av dei store dagane for borna. Då skjedde det så myke, det hende me fekk vere heime frå skolen den dagen for å hjelpe til med halmen, som det heitte. Me var tre gardar som gjekk saman om bytearbeid. Skaret, Guttormgarden og oss. Fyrst var det å få truskegreierne på plass. Truskemaskina og ristaren på låven og motoren på trappa. Når alt var klart var det å samle folket. Då var det spanande å sjå om alt gjekk som det skulle. Arbeidet var delt slik: Ein gav maskina - to løyste opp banda, ein la fram - ein raka drøsen under ristaren og lempa i halmstrået, der ein drøss av ungar tok undan. Ein passa motoren ute - med olje og vatn. Dette kunne ta ein dag den fyrste tid eg hugsar. Seinare vart det mindre korn og mindre tid. Når ein var ferdig på

ein plass, var det å rigge opp på ny. Når truskinga var over, var det å dryfte kornet. Det vil seia å skilje kornet frå agnene. Då brukte me dryftemaskina som står på låven i dag. Ho bles agnene bort, men der vil kome nokre halmstubbar i kornet og det måtte me borna ligge på kne og ta bort. Kornet vart fylt i sekker og det skulle så seinare turkast og malast. Turkinga gjekk for seg i ei stor gryte i kjellaren der far kunne sitja i dagesvis og turka korn. Der måtte jamn fyring og ustanseleg skuffing i kornet.

Når kornet var turka, sto malinga for tur. Det var då å fylle kornet i sekkar att og bera det på kverna. Far leigde kvern av Reiten. Det var eit lite hus som sto i elva opp om ”Skjerva”. (omtrent der gamlevegen opp Grønevollen startar i dag red. anm.) Kverna var driven av ein kall som gjekk opp til ein stein som gjekk rundt og ”nika” - skrapa mot ein fast understein. Det var fælt til bråk i kvernhuset, der far dreiv med maling natt og dag. nå er kvernane i elva borte. I den seinare tid mol me kornet på mylner i Sykkylven eller Mauseidvåg. Byggmjølet vart som regel brukt til graut, havremjølet gjekk til supper og flatbrød.

Når mjølet var ferdig, sto bakinga fyre. Då var det å rigga opp bakste- bordet i kjellaren. Me leigde då oftast to bakarar, Myre-Gurine og Stige- Oline. Far elta deigen i ei stor gryte og la ho på bordenden. Der vart ho delt opp i emner og utbaka til leivar. Baksthella var nå komen på plass i grua
og det var sikkert ein av fars beste dagar, når han sat ved grua og steikte flatbrød. Det kunne bli baka 7-800 leivar som vart stabla på loftet. Flatbrød som far skulle ha med i fiska vart samanlagt etter eit eige system. Flatbrødet vart brukt utover heile året, helst til betar ved middagen, men også til Sôpe, det var flatbrød bløytt i surmjølk mest som ein graut. Det var ofte brukt til formiddagsmat på utearbeid, bringa på slåtteteigen i spann og det kunne smaka godt.

Ein annan ting om hausten var slakting. Sauene vart fyrst klipte. Slakting vart gjort heime, det var far og bestefar som sto for det, men me var ikkje store før me laut vere med å halde. Det kunne vere 7-8 skrottar hengande i kjellaren. Kjøtet vart for det meste til spekekjøt. Til jol hadde me jolegrisen
å slakte, og då måtte me få hjelp av Reite-Ivar for å stikke den. Det å nytte ut slaktet var ein stor kunst, det gjaldt å få mest mogleg mat av det, det var ikkje så lett å gå på buda og få tak i pølser og kjøtdeig den tida. - Blodet vart teke vel vare på til blodpølse, og ein stor del av innmaten vart dels kokt og ukokt male til môr. Skinna vart selde til skomakaren, som og var skinnhandlar. Når no alt var kome i hus, trur eg dei gamle var på ein måte trygge. dei hadde mat i hus, og etter ein strevsam haust kom jola."

Vi skal no sjå litt på opplysningar om kvennene frå eldre kjelder. Desse opplysningane er henta frå Bygdeboka i 1961 og 2019:

Hesseberg

Gardane har hatt kvar si kvern i elva nedanfor Nerigar, og vasskraft til å drive treskemaskinene. Det har vore gode markar for korn på Hesseberg. Det kan også ha vore årsak til at ein valde å rydde gard såpass langt frå dei andre gardane i området. Korndyrkinga tok slutt etter den andre verdskrigen. Frå eldre tid er følgande nemnd om korndyrkinga

1723: Brennved og litt små-furuskog «til gaardens fornødenhed» Ei lita kvern. «Noget tungdvindt til høe, men temmelig viss til korn».

1803: Garden har skog til «huus fornødenhed», har sommarbeite for krøttera i utmarka og på setra, og har årviss kornavling.

Magerholm

1723: Brenneved, tilstrekkeleg skog. 1 lita kvern. Ligg høgt, «tungt til hø, ringe til korn». Likevel fortsette ein å dyrke korn. Karoline Ødegård minnes frå barndommen i Magerholmdalen at ho hjalp til med å hauste kornet på flata nedanfor hovudgarden. Det er omtrent der vegkrysset ved dagens fergekai møter hovudvegen. Der var det god kornåker kring 1900.

Magerholmdalen

Den første plassebrukaren, "Kol-Knut" kom dit kring 1830. Det var kanskje i hans tid at kvenna vart sett opp. Kåre Magerholm huska i alle fall frå 1920-talet at kvensteinane mol dårleg. Han budde hos besteforeldra i fire år, frå 1922. Dermed kom det med aks i mjølet til byggrauten. Det var ikkje så godt å svelge, men som bestefaren i Magerholmdalen sa, så hadde ingen tatt skade av det.

Akslen

Ein finn ikkje opplysningar om eiga kvenn, men korn hadde dei. Gardane nedanfor Akslanakken var likevel ikkje dei beste til korn. Dei låg dels i solskugge, og med guldegufs frå Sirielva. Det er kanskje derfor tuna låg samla såpass høgt tidlegare. Det er omtrent der Øvste-Aksla ligg idag. Seinare vart Høla flytta nedanfor dette høgdedraget. Der er ingen opplysning om dei nytta Sirielva til kvennene, eller om dei heller samla den slags i Storelva ved Østrem. DEt hadde dei i alle fall på slutten.

1723: Noko tungdreven, uviss til korn. Ved til brensel og litt anna småskog til gardens eige bruk. Garden har for høg skyld.

1803: Ligg i fjellskygge, og er utsett for grønår, men har betre kornavl enn Reiten. Litt furuskog og ved, rikeleg med beitemark.

Reiten

Både Aksla og Reiten hadde kvern i Østremselva. Reiten hadde si i drift lengst. Den låg i heimeutmarka ved Storelva og Skjerva, om lag der fjellvegen frå Reiten og Aksla møter fjellvegen frå Østrem. Brukarane i Høla leigde tid til å male kornet sitt der.

Østrem

1714: 4 kverner. Østrem var då akkurat delt opp på fire brukarar, ved at Abrahamsgarden vart delt opp, og Steinsgarden vart etablert i 1712.
1723: Garden har nok brensel, 3 små kverner, er årviss til korn, men tungdreven til hø 1803: Ingen skog, einekratt, torv og lyng til brensel, har tarveleg beite, er årviss til korn

Det er usikkert om Østrem nytta saga på Aksla, og om den kanskje stod i Storelva, i staden for Sirielva. Dei siste kvernhusa til Aksla stod i alle fall der. Nedregotten hadde også sag, og den saga stod vel kan- skje i Storelva i den aktuelle perioden med storhogst på Sunnmøre. Samme mann åtte nemleg begge desse gardane. Sagbruk var dyrt, og det ville ha vore unødvendig å byggje enno ei sag. Den kan ha stått i Sirielva nedanfor dagens hovudveg også, men då ville det kanskje vere rart med ei tømmer- løype ved Kriken.

Nedregotten

1714: 1 kvern og laksevarp

1723: Tilstrekkeleg brensel 1 lita kvern til eige bruk. 1 lite laksevarp av ingen verdi. Kornavlen er årviss, garden er tungdriven til høy. For lavt skyldsett.
1803: Ingen skog, men kratt, lyng og torv til brensel. Rikeleg beite, årviss kornavl, eit lite «ubetydelig» laksevarp.

Emblem

1714: 5 kverner
1723: Tilstrekkeleg brensel. 6 små bekkekverner, 1 lite laksevarp. «Ligger noget op fra søen», tungvurden og

kummerlig til korn.»
1803: Kratt og torv til brensel, tarveleg sommarbeite, temmeleg årviss til korn. Under garden eit lite laksevarp.

Hatlebakken hadde kverna si nedanfor Trollfossen. Dei tok imot korn frå dei andre brukarane i bygda, ei tid etter at dei andre var lagt ned. Gardane hadde lenge vassdrevne treskemaskiner, og grøfter frå elva, for å drive vasskallane. I 1910 vart vasskrafta erstatta med motordrift. Dei fleste kvernene vart nedlagde kring 1920, medan korndyrkinga heldt fram om lag 20 år til. Dei siste åra måtte ein ut av bygda for å få male kornet sitt, og det vart alt for tungvint. Karl O. Emblem i Steffågarden skreiv at dei mol i Mauseidvågen under krigen, men nytta også mølle i Sykkylven ei tid.

Gardane vart gradvis mindre sjølvberga utover 1900-talet, og etter den andre verdskrigen vart også løna arbeid, for mellom anna Borgund kommune, ei stadig viktigare inntekt for gardbrukarane på Emblem. Fram mot vår tid vart også desse jobbane meir spesialiserte. I dag finst der ingen bonde att i bygda som driv garden på fulltid.

Matrikkelgarden Emblem var før 1840 samla i eit klyngetun. Det er usikkert kor mange kvennhus dei seks brukarane hadde, men dei stod nok ved elva som kjem ned frå Røssevollen. Men det er også interessant å merke seg at der er eit anna tilsig som var utnytta frå omtrent 1895. Brukarane bygde seg oppsamlingsdam for flaumvatnet ovanfor Skillingen. Den fekk namnet "Meieridammen". Det er ikkje utenkjeleg at det kan ha vore ei damløysing til for eksempel sag tidlegare enn det, men det veit ein ikkje sikkert. Gardane kunne også demme opp vatna på fjellet. Meieridammen vart fylt igjen av Ebbe-Eljas etter 1906, Der er få kjelder som nemnder kvennhusa, men den unike gamle løa i Ebbegarden har spor av laftebygg frå det gamle klyngetunet før 1840. Her kan ein mellom anna sjå det som truleg er det gamle kvernhuset. Det er nesten i komplett stand, bygd inn under løa, og vart nytta som hønsehus etter 1850 ein gong.

Røssevollen

Garden hadde eigne kverner i elva, aust for garden, som vart nytta fram mot 1940. Vasskrafta vart òg nytta til treskinga. Det har nok ikkje vore like lett å klare seg der oppe, og svolt var ikkje noko ukjend fenomen til tider. Sjølv på byrjinga av 1900-talet var det vanleg å sende matkorger opp til plassefolk på Røssevollen. Der er opplysningar om ei kvenn i 1714, og to små kvenner i 1723. Det året står der følgande: Steinete og tungdriven, «noget uvis til korn.» Garden har ikkje seter. Skylda bør settast ned. i 1803 vart det rapportert "grønår", der kornet ikkje modna. Kvennhusa stod i elva aust for tunet, og omtrent på same plassen kan også oppgangsaga ein gong ha stått.

Utmarka til Røssevollen har vore sams med dei øvrige emblemsgardane før utmarka vart utskifta i 1890-åra. Garden har hatt si eiga flaumsag tidleg på 1600-talet. Den skatta for 10-12 tylfter bord. Ei tylft er ei gamal mengdeeinig som tilsvarar 12 einingar. Eg er ikkje så sikker på kor stor del av den totale tømmermengda dei beskatta på den tida, men 12 tylfter kan svare til om lag 144 tømmerstokkar for året, medan det reelle uttaket av skog må ha vore høgare, for allereie i 1667 er det berre vedaskogen attende. Flaumsaga kan ha stått ved elva i nærleiken av kvennene, og kanskje nær småfossen like innanfor tuna på Røssevollen? Røssevollen og Emblem har alltid hatt rett til å demme opp Skjellbruvatnet, Strokevatnet og Høgstølvatnet (kalla ”Aust- stølvatnet” i dag). Denne retten gjaldt tresking, vasshjulsdrift, kvenndrift og sagbruk. Storskogen på Røssevollen vart nok også uthogd ein gong på 16- og 1700-talet. Brenselet vart derfor mest torv. Matrikkelgarden hadde torvmyrane sine vest for tunet og nord for Hynakken. Med utbygging av vassforsyningsanlegget til Ålesund vassverk forsvann spora etter dei eldre oppdemmingsanlegga.

Emblemsvågen

Her finn ein følgande opplysning om kvennfrå 1723: Tilstrekkeleg brenneved. 1 lita bekkekvern. Lettdriven og viss til korn. Garden hadde også eit oppdemt stykke like vad staden der fabrikken Spilka ligg ovanfor hovudvegen i dag. Der kunne dei kontrollere flaumvatnet. Der låg også ei tjønn som heiter "Brennå" der vegkrysset ned mot Emblemsvågen ligg i dag. Småelva nedover langs husmannsplassen Ludvikdalen er ikkje stor i dag, men den fungerte kanskje som ei renne, slik Sirielva mellom Reiten og Abrahamsgarden/Steinsgarden, for der var det både flaumsag og fossekallar til reimdrift av trøskemaskina frå gamalt av.

Eikenosa

1714: Brennfang og kvern. «Udi gaarden ligger øde 2 pd. 18 mark, som ingen eier vil kjende sig til, altsaa hører de til kongen. Taxeres for 1 pd. Kan beboes av 1 mand og saaes 1 1/2 tønde, avles 3 tønder. Kan føde 2 nød.»

1723: Tilstrekkeleg ved. Ligg 1/2 fjerdingsveg frå sjøen, er tungdriven og «meget uvis til korn». Forslag til avtak på skatteskylda: 1 våg pd. 6 mrk. (forslaget vart ikkje godkjend). Kongens part 2 pd. 6 mrk. var på eit særskild bruk som no har lagt overgrodd og øyde under fefot i 30 års tid. Husa er heilt borte, og jorda overgrodd av lyng og kratt, der er ikkje von om å få parten oppbygd og folkesett att.

1803: Kratt og eine til brensel. Beitet dårleg. «Dette høit til fields liggende jordebrug har foruden mislig kornavl en ualmindelig høi jordskyld.»

Eikenosvågen

Olevågen var ein av få gardar i den vestlege delen av bygda som var «velsigna» med eige fossefall. Det vart utnytta. Frå vågen går eit dalføre mot nordøst over ei relativt stor myr. I vestenden vart det bygd demning for samling av vatn. Der vart også bygd provisorisk kanal langs «Jeldalsvegen» til vegskillet mot Torevågen, og ei trerenne på 30-40 meter mot sørvest, som enda i ei stuprenne mot kvernkallen. Med dette fekk ein eit fall på 5-10 meter sikra med stålspjeld. Ein kunne framleis sjå restar av kverna, kvernkallen og renna på 1930-talet.

Hatleholen

Ved Ålesund Folkehøgskule, På Hatlehol Ytre, finn ein fleire interessante stadnamn. Der ligg “Løypevegen”, Årehaugen, Dammen og Kvernhus- dalen. Det er helst dei to første som ber bod om tømmerdrift eller veda- skog, men der er få livsminne om skogsdrift utanom brennfang til eige bruk. Årehaugen kan soleis ha vore veamark.

Eikenosøygarden

Kvernhusdalen, nedanfor dagens Hatlehol kyrkjegard. Mellom Hatlehol Kyrkjegard og Kvernhusdalen er der eit fossefall på 5-10 meter. Der hadde Utigard og Bjørkavollen felles kvern. Den var i bruk til 1929, og inntakt til begynnelsen av 1930-talet. Knut Ødegård minnest at han gjekk dit med mat til bestefaren, Johan Ødegaard, det siste året. Knut var då 6 år gamal. Johan samarbeidde då med Utigard-Jens, og dei var heilt kvite av mjøl. Der har vore kvernhus nærmare gardstuna, der Puskelva og Nordalselva møtest, før Jens og Ole bygde seg tømmersag i 1910. To kvennhus er også nemnd på garden i 1723. Då var kornavlinga årviss, sjølv om gardane var tungdrivne. Den seinare saga vart eit poulært tilbod for mange i Emblemsbygda. 1233 Ole Ødegård, frå Framigard, fekk også bygge verkstaden sin der i 1912 for å utnytte vasskrafta, men i periodar med lite regn vart det ikkje nok kraft til å drive maskinene i snikkarverkstaden.

Brukarane har stort sett hatt nok skog til eige bruk. Dei leverte også trevare frå eiga sag frå tidleg på 1900-talet. Saman med naboen Jens Ødegård på Utigard, sette Ole Ødegård frå Framigard opp tømmersag med vasshjul i 1910. Det var der kvernhusa stod tidlegare. Ole starta også det som kan ha vore den første snikkarverkstaden i Borgund 1912, og karosseriverkstad nokre år seinare. Begge bedriftene starta opp vegg i vegg med saga. Karosseriverkstaden bygde nokre av dei flottaste bussane i distriktet, ofte på eigne teikningar med bøyd glas opp mot himlinga, sokalla "solskinnsbussar". Så om kornavlingane tok slutt i Puskhola, så fann dei nye måtar å utnytte vatnet på, men det skulle snart verte for lite kraft.

Knut Ødegård fortalde i ein tekst om saga og verkstaden at det var snakk om ei sirkelsag med eit heller stort vasshjul. Vasskallen ein nytta til kvenna, vart for liten. Begge brukarane hadde vasshjul nedanfor løene sine til trusking av korn tidlegare. Vassføringa kunne bli problematisk om det var lite snø til smeltevatn, eller om det vart ein tørr sommar. Hjulet var kring 3,6 meter i diameter og kanskje 0,9 meter breitt. Ein fekk plass til omtrent 80 liter vatn i gongen. I 1936 vart derfor vasskrafta erstatta av elektromotor på 20 hestekrefter, akkurat som på Reiten. Begge gardane hadde nok samme behov for meir stabil drift til verksemdene sine.

Knut fortalde at vasskrafta ikkje hadde stor nok effekt til å skjere fritt gjennom dei største stokkane, men saga hadde i tillegg reimhjul på 4,4 meter, og reim til eit nytt hjul på 0,8 meter i diameter. Det var festa til ein mellomaksling som hadde enda eit reimhjul på rundt 2 meter i diameter. Det kunne dermed gje ei fart på sagbladet tilsvarande omtrent 550 omdreiingar per minutt. Det var viktig å utnytte saga når det hølja ned utanfor. Så sveiva ein stokken på sagbenken fram mot sagbladet. Reimhjulløysinga måtte utnyttast til fulle ved grove dimensjonar. Ein mata fram stokken til bladet ikkje kutta særleg meir. Så venta ein på at hjulet skulle komme opp i fart igjen, før ein på ny kunne sage vidare. Men med mindre emne for oppsaging til bord på fire-fem tommar, greidde vassaga å kutte kontinuerlig. Det vart tidleg snakka om ei løysing med maskinell frammating av stokkane, men det vart ikkje noko av. Saga vart heller utvida med snikkarverkstad, og seinare karosseriverkstad.